Bewijsbeslag en inzagerecht: de grenzen van art. 843a Rv
Een inzageverzoek op grond van art. 843a Rv wordt niet begrensd door de grondslag van een eerder gelegd bewijsbeslag. De Hoge Raad maakt een einde aan de praktijk waarbij rechters inzageverzoeken beoordelen als verlengstuk van het beslag, en verduidelijkt wanneer een rechtspersoon recht heeft op inzage in zijn eigen administratie.
Let op: artikel 843a Rv is per 1 januari 2025 vervallen en opgegaan in de artikelen 194 tot en met 195a Rv.
Aprisco vordert inzage na bewijsbeslag in fraude-administratie Costa Rica
Aprisco B.V. en haar zustervennootschappen stonden decennialang als achterman achter het Nativa vastgoedproject in Costa Rica. Vanaf 2001 beheerde de verweerder dat project als enig bestuurder van de Costa Ricaanse werkmaatschappij. In 2022 legden Aprisco c.s. bewijsbeslag op zijn documenten. Reden: het vermoeden dat hij jarenlang miljoenen aan het project had onttrokken en aandelen in een zustervennootschap op eigen naam had gezet.
Tegelijk werd de in 2019 gesloten vaststellingsovereenkomst vernietigd wegens bedrog. Aprisco c.s. vorderden inzage in de beslagen bescheiden op grond van art. 843a (oud) Rv. Het Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden wees die vordering gedeeltelijk toe, maar stelde drie beperkingen die de inzage feitelijk uithollen.
Eerste beperking: het hof beoordeelde het inzageverzoek als verlengstuk van het bewijsbeslag. Documenten buiten de beslaggrondslag vielen af. Tweede: het tijdvak werd beperkt tot na 1 januari 2010, ook al had het hof zelf vastgesteld dat er concrete aanwijzingen van fraude bestonden uit 2009. Derde: het hof negeerde dat Aprisco mede optrad als lasthebber van Missy N.V. bij de vordering tot inzage in haar eigen administratie.
Hoge Raad: beslag bewaart, maar begrenst de inzage niet
De Hoge Raad vernietigt op alle drie punten. Kern: bewijsbeslag is een conservatoire maatregel die bescheiden bewaart zodat een later inzagebevel ten uitvoer kan worden gelegd. Beslag en inzage zijn juridisch zelfstandige instrumenten. De grondslag van het beslag bepaalt niet de reikwijdte van het inzagerecht. Wie dat anders beoordeelt, verwart de maatregel met het recht dat hij dient te verzekeren. Het inzageverzoek kan ook bescheiden omvatten die niet onder het bewijsbeslag vallen.
Over de tijdsbeperking is de Hoge Raad even helder. Het hof had zelf concrete aanwijzingen van fraude uit 2009 vastgesteld, financiële verhoudingen tussen de verweerder en een oud-bestuurder die vragen opriepen. Dan is een afknipdatum van 1 januari 2010 tegenstrijdig. Een rechter die de feiten erkent maar de inzage in de documenten die die feiten onderbouwen weigert, motiveert niet begrijpelijk.
Tot slot bevestigt de Hoge Raad het Belba-beginsel (het beginsel dat een rechtspersoon die inzage vordert in zijn eigen administratie, per definitie een rechtmatig belang heeft): wanneer een rechtspersoon inzage vordert in zijn eigen administratie, is aan de vereisten van rechtmatig belang en bepaaldheid in beginsel voldaan. Het hof had die regel niet miskend, maar mocht Aprisco’s rol als lasthebber van Missy niet ongemotiveerd passeren. De zaak is verwezen naar het Gerechtshof ’s-Hertogenbosch.
Wat betekent dit voor de praktijk bij bewijsbeslag en inzage?
De fout die hier wordt gecorrigeerd, wordt in de praktijk regelmatig gemaakt: de rechter beoordeelt de inzagevordering als ware het een voortzetting van de beslagprocedure. Dat is onjuist. Beslag en inzage zijn te onderscheiden stappen in het handhavingstraject. De grondslag, het tijdvak en de reikwijdte van het inzageverzoek worden zelfstandig beoordeeld aan de hand van art. 843a Rv, niet aan de hand van wat eerder in het beslagrekest stond.
Wie bewijsbeslag legt, hoeft het inzageverzoek niet te beperken tot wat in het beslagrekest is opgenomen. Het inzageverzoek kan breder zijn, ruimer in tijd, en kan bescheiden omvatten die niet onder beslag liggen maar wel relevant zijn voor het rechtmatig belang. Verder laat het arrest zien dat de bepaaldheidseis bij eigen administratie niet zwaar mag worden ingevuld. Een rechtspersoon die inzage vraagt in zijn eigen administratie heeft per definitie een rechtmatig belang. Zie voor meer achtergrond over executie- en beslagrecht de insolvency & enforcement-pagina en de corporate litigation-expertise van Prime Law.
Veelgestelde vragen
Kan een inzageverzoek ook documenten omvatten die niet onder het bewijsbeslag vallen?
Ja. De Hoge Raad maakt duidelijk dat bewijsbeslag uitsluitend een conservatoire functie heeft: het beschermt documenten zodat een inzagebevel ten uitvoer kan worden gelegd. De reikwijdte van het inzagerecht wordt bepaald door art. 843a Rv, niet door het beslagrekest.
Wat is het Belba-beginsel en waarom is het relevant bij eigen administratie?
Het Belba-arrest (HR 29 november 2024) bepaalt dat een rechtspersoon die inzage vordert in zijn eigen administratie, in beginsel voldoet aan de vereisten van rechtmatig belang en bepaaldheid uit art. 843a Rv. De drempel is bij eigen administratie bewust laag: de eiser hoeft niet uitvoerig te onderbouwen waarom hij belang heeft bij documenten die van hem zijn.
Hoe ver terug mag een inzageverzoek in de tijd gaan?
Dat hangt af van het rechtmatig belang en de concrete aanwijzingen in het dossier. Een rechter mag een tijdvak alleen beperken als er geen relevante feiten zijn die buiten dat tijdvak vallen. Als de rechter zelf concrete aanwijzingen van onregelmatigheden erkent voor een bepaald tijdvak, is het tegenstrijdig om inzage over dat tijdvak te weigeren.
ECLI:NL:HR:2026:413, Hoge Raad, 13 maart 2026
Aangehaalde rechtspraak
Hoge Raad: ECLI:NL:HR:2024:1773 · ECLI:NL:HR:2026:413