Naar inhoud

Inzage in bescheiden: van artikel 843a naar artikel 194 Rv

Inleiding

Het bewijs voor een vordering zit soms in stukken die de wederpartij of een derde onder zich houdt: een administratie, correspondentie, een overeenkomst of een e-mailwisseling. Wie daarbij voldoende belang heeft, kan inzage in of afschrift van die gegevens vorderen. Sinds 1 januari 2025 is de bekende exhibitieplicht van artikel 843a Rv vervallen en opgegaan in een nieuwe regeling in de artikelen 194 tot en met 195a Rv. De kern blijft gelijk: de wetgever wilde aansluiten bij de rechtspraak over artikel 843a Rv, en de waarborgen tegen een ongerichte zoektocht zijn gebleven. De contouren van het leerstuk blijven zichtbaar in de rechtspraak over het oude artikel 843a Rv, die onder het nieuwe recht haar betekenis behoudt.

Van artikel 843a naar artikel 194 Rv

Artikel 843a Rv wordt in de praktijk nog volop aangehaald, maar is per 1 januari 2025 vervangen door de regeling van artikel 194 e.v. Rv, ondergebracht in de nieuwe paragraaf over inzage, afschrift of uittreksel van gegevens. Een zelfstandige inzagevordering blijft mogelijk, ook zonder dat al een bodemprocedure loopt. De wet spreekt nu van ‘gegevens’ in plaats van ‘bescheiden’, en van ‘voldoende belang’ in plaats van ‘rechtmatig belang’. Wie zich nog op artikel 843a Rv baseert, doet er goed aan de vordering onder het nieuwe recht te toetsen: de vereisten keren terug als voldoende belang, bepaalde gegevens en een rechtsbetrekking. Het nieuwe recht geldt voor procedures die na 1 januari 2025 bij een instantie aanhangig zijn gemaakt, dus ook voor een hoger beroep in een zaak die eerder begon (hof Den Haag 27 januari 2026, r.o. 5.3).

De vereisten: voldoende belang, bepaalde gegevens en rechtsbetrekking

Toewijzing vereist dat de verzoeker voldoende belang heeft bij de inzage, dat het gaat om voldoende bepaald omschreven gegevens en dat sprake is van een rechtsbetrekking waarbij hij partij is (artikel 194 lid 1 Rv). De houder hoeft niet mee te werken als hij een verschoningsrecht heeft of als gewichtige redenen zich ertegen verzetten (artikel 194 lid 2 Rv). Een ongerichte zoektocht, een zogenoemde fishing expedition, wordt niet toegewezen. In een recent arrest, nog onder artikel 843a Rv, liet de Hoge Raad zien dat die eisen ook niet te streng mogen worden toegepast. Het hof had alleen afschrift van een overeenkomst zelf toegewezen. Volgens de Hoge Raad was niet in te zien waarom de verzoeker wel belang had bij de overeenkomst, maar niet bij de concepten en de correspondentie daarover, die bij de uitleg ervan van belang kunnen zijn. De afwijzing van betalingsbescheiden als onvoldoende bepaald was zonder nadere toelichting onbegrijpelijk (HR 5 december 2025, ECLI:NL:HR:2025:1812, r.o. 3.6.2, met de conclusie van de A-G, nrs. 5.33 en 5.42). Wie de stukken concreet aanduidt en het belang per categorie onderbouwt, staat dus sterk.

Ook het begrip rechtsbetrekking is in dat arrest verduidelijkt. Een rechtsbetrekking kan niet alleen uit een overeenkomst voortvloeien, maar ook rechtstreeks uit de wet: een verbintenis uit de wet, zoals de plicht van een bemiddelaar om zijn eigen belang te melden, wordt aangemerkt als een rechtsbetrekking in de zin van artikel 843a (oud) Rv (r.o. 3.4.2). Zo kan ook de verantwoordingsplicht van de opdrachtnemer (art. 7:403 lid 2 BW) een grondslag bieden voor inzage in het dossier van een adviseur, in een omvang die afhangt van de aard en inhoud van de opdracht (r.o. 3.5.2). De rechter weegt het belang bij inzage vervolgens af tegen de belangen van de partij die de bescheiden houdt, waaronder de vertrouwelijkheid en de bescherming van bedrijfsgeheimen.

Bewijsbeslag: bewaren en pas daarna inzien

Om te voorkomen dat bewijs verdwijnt voordat inzage kan worden afgedwongen, kan met verlof van de voorzieningenrechter bewijsbeslag worden gelegd. Dat het bewijsbeslag ook buiten zaken over intellectuele eigendom mogelijk is, besliste de Hoge Raad in een prejudiciële uitspraak: de artikelen 730 en 843a Rv bieden daarvoor voldoende grondslag, mits aan de voorwaarden van artikel 843a Rv is voldaan en het beslag zich beperkt tot voldoende bepaalde bescheiden, digitale bestanden daaronder begrepen (HR 13 september 2013, ECLI:NL:HR:2013:BZ9958). Cruciaal is de tweetrapsstructuur: het beslag geeft alleen recht op bewaring, niet op afgifte of inzage. Om de beslagen stukken daadwerkelijk te mogen inzien is een afzonderlijke rechterlijke machtiging nodig, waarbij de rechter bepaalt in welk deel van het materiaal inzage wordt gegeven en de vertrouwelijkheid waarborgt.

Op het bewijsbeslag zijn de gewone beslagregels van toepassing, wat betekent dat na de beslaglegging tijdig een eis in de hoofdzaak moet volgen (art. 704 lid 2 Rv). De Hoge Raad heeft bevestigd dat de inzagevordering zelf, ingesteld in een afzonderlijke procedure of als incident, als die eis in de hoofdzaak geldt; wordt zij niet of te laat ingesteld, dan vervalt het beslag (HR 5 december 2025, ECLI:NL:HR:2025:1812). Inzage kan ook worden gevorderd van een derde die de bescheiden onder zich houdt. Een verschoningsrecht of een zwaarwegend vertrouwelijkheidsbelang kan aan de inzage grenzen stellen.

Wat de uitkomst bepaalt

De uitkomst wordt zelden bepaald door één vereiste, maar door de precieze afbakening van wat wordt opgevraagd en de onderbouwing van het belang per categorie stukken. Wie de bescheiden scherp omschrijft, het belang concreet maakt, de rechtsbetrekking benoemt en de vordering onder het nieuwe artikel 194 Rv toetst in plaats van onder het vervallen artikel 843a Rv, staat het sterkst. Een goed voorbereide inzagevordering, eventueel gecombineerd met bewijsbeslag, kan een geschil beslissen nog voordat de bodemzaak begint. Hoe dat uitpakt, laten twee zoekslagen in beslagen gegevens zien: de ene werd toegestaan, de andere afgewezen als fishing expedition.

Welke rechtsingang: incident, verzoekschrift of kort geding

Het inzagerecht van artikel 194 Rv zegt niets over de vraag bij wie het verzoek thuishoort, en die keuze bepaalt in de praktijk de uitkomst. Staat de zaak al op de rol, dan is het incident van artikel 195 Rv de weg, of artikel 195a Rv als een derde over de gegevens beschikt. Is de zaak nog niet ingeschreven, dan loopt het via een verzoek om een voorlopige bewijsverrichting (artikel 196 en 197 Rv), en in spoedeisende gevallen via de voorzieningenrechter. Artikel 223 Rv biedt geen grondslag: het verstrekken van bescheiden is naar zijn aard definitief en kan niet gelden voor alleen de duur van het geding. Over de vraag of inzage in kort geding kan worden gevorderd terwijl al een bodemzaak loopt, lopen de rechtbanken uiteen. Inzage in stukken is geen voorlopige voorziening: welke rechtsingang wel werkt zet de routes en de twee lijnen in de rechtspraak van 2025 en 2026 naast elkaar.