Verschoningsrecht als de Belastingdienst stukken doorgeeft
Een advocaat dient stukken in om zijn cliënt in een belastingzaak te verdedigen. Die stukken kunnen via de Belastingdienst bij de FIOD belanden. Mag vertrouwelijke informatie uit dat fiscale verweer vervolgens voor strafrechtelijk onderzoek worden gebruikt? De Hoge Raad verduidelijkte op 17 november 2026 welke gegevens beschermd blijven en waarom niet elke bijlage onder het verschoningsrecht valt.
Rechter-commissaris vraagt Hoge Raad naar bijlagen bij fiscale stukken
De vragen kwamen van de rechter-commissaris in de rechtbank Oost-Brabant, in een strafzaak tegen acht personen en zeven vennootschappen. De beslissing van de Hoge Raad vermeldt de feiten van die zaak niet. De vragen gaan over stukken die de Belastingdienst aan opsporingsinstanties verstrekt, en over de bijlagen daarbij.
De rechter-commissaris wilde weten of bijlagen bij een stuk dat een advocaat in een fiscaal geschil indient, ongeacht hun inhoud onder het verschoningsrecht vallen, en of dat ook geldt voor stukken uit de voorfase en de bezwaarprocedure. Verder vroeg hij of het enkele bijvoegen bij een vertrouwelijk bericht een bijlage beschermt, wat hij moet doen als niemand de herkomst van een stuk kan vaststellen, en wat geldt als het fiscale geschil en de verdenking dezelfde gedraging betreffen (HR 17 november 2026, r.o. 2.1).
Op de eerste vier vragen ligt het antwoord volgens de Hoge Raad al besloten in eerdere rechtspraak. De vijfde speelde volgens de rechter-commissaris zelf niet in de strafzaak. Een antwoord was dus niet nodig om te beslissen, en dat is een voorwaarde voor een prejudiciële vraag (HR 17 november 2026, r.o. 2.4.1-2.4.2; artikel 553 lid 1 Sv). De Hoge Raad besliste meteen, op advies van de advocaat-generaal, zoals artikel 554 lid 1 Sv mogelijk maakt.
Alle vragen draaiden om één zin uit een beschikking van maart 2025. Daarin stond dat het verschoningsrecht blijft bestaan, en dat dit "ook voor eventuele bijlagen" geldt. De rechter-commissaris las daarin een bescherming van elke bijlage. Drie vragen bepalen wat die uitspraak werkelijk inhoudt: overleeft het verschoningsrecht het inbrengen in een fiscale procedure, wat geldt voor bijlagen, en wanneer valt het alsnog weg?
Het verschoningsrecht overleeft de fiscale procedure
In de zaak van maart 2025 had een advocaat in een belastinggeschil bij het hof Arnhem-Leeuwarden een nader processtuk ingediend, met veertien bij een notaris afgelegde getuigenverklaringen als bijlage. De inspecteur gaf het stuk door aan de FIOD en het openbaar ministerie, op grond van artikel 43c Uitvoeringsregeling AWR 1994. Het werd mede de basis voor een verdenking van overtreding van de Wet op de kansspelen en witwassen tegen de cliënten van de advocaat (HR 25 maart 2025, r.o. 2.1 en 5.3).
De rechtbank en de rechters-commissarissen vonden dat de advocaat zijn verschoningsrecht had opgegeven: wie een stuk aan de rechter voorlegt, brengt het in het publieke domein (HR 25 maart 2025, r.o. 3.4). Advocaat-generaal Spronken zag dat anders. Een processtuk wordt alleen bekend bij de rechter en de wederpartij, en tegenover anderen blijft het vertrouwelijk. Dat de inspecteur het stuk kende, maakte de FIOD volgens haar geen ingewijde. Dat voor het doorgeven een wettelijke grondslag nodig is, onderstreept juist dat inspecteur en FIOD verschillende organen zijn (conclusie AG Spronken 3 december 2024, 6.19-6.21).
De Hoge Raad verklaarde het beklag niet-ontvankelijk, maar kwam ten overvloede inhoudelijk tot dezelfde uitkomst als de advocaat-generaal. In die situatie gaf het inbrengen van een stuk in een fiscale procedure het verschoningsrecht niet prijs voor een latere strafzaak. Een belangrijke grens is: wat de belastingrechter in zijn openbare uitspraak opneemt, is niet meer vertrouwelijk, en die rechter beslist daar vrij over (HR 25 maart 2025, r.o. 5.4-5.5). Dat sluit aan bij de regel dat een advocaat die stukken aan een wederpartij laat zien, zijn bescherming tegenover anderen behoudt (HR 21 mei 2021, r.o. 5.2.2).
De reden ligt bij de cliënt. Het verschoningsrecht bestaat zodat iedereen zich vrij en zonder vrees voor openbaarmaking tot een advocaat kan wenden (HR 22 september 2026, r.o. 3.4.1). Zou procederen de bescherming kosten, dan moest een belastingplichtige kiezen tussen zijn verweer tegen een aanslag en de vertrouwelijkheid van wat hij zijn advocaat toevertrouwde.
Bijlagen worden beoordeeld op herkomst, inhoud en samenhang
Het verschoningsrecht dekt wat aan een advocaat in zijn normale beroepsuitoefening is toevertrouwd (HR 9 februari 2021, r.o. 4.2.1). Die maatstaf geldt voor elk stuk afzonderlijk. Of een bijlage beschermd is, hangt dus af van wat erin staat. De zin uit 2025 betekent alleen dat beschermde gegevens hun karakter houden als zij in een bijlage bij een fiscaal processtuk staan. Voor stukken die een advocaat al in de voorfase of in bezwaar aan de inspecteur geeft, geldt hetzelfde (HR 17 november 2026, r.o. 2.3).
Bij die beoordeling tellen de herkomst van het stuk, de inhoud en de samenhang met andere stukken. Hoe dat uitwerkt, liet de Hoge Raad twee maanden eerder zien bij een notaris. Een stuk dat iedereen in een openbaar register kan raadplegen, valt als zodanig buiten het verschoningsrecht. Dat kan anders zijn als het deel uitmaakt van stukken die wel beschermd zijn (HR 22 september 2026, r.o. 4.2). Bij de getuigenverklaringen uit de zaak van 2025 wees de advocaat-generaal er juist op dat zij met hulp van de advocaat waren voorbereid en dat de notaris alleen had vastgelegd wat de getuigen verklaarden (conclusie AG Spronken 3 december 2024, 6.5).
Bij een onbekende herkomst kan discussie ontstaan over welke gegevens beschermd zijn. Het uitgangspunt is dat de advocaat zelf bepaalt wat onder zijn verschoningsrecht valt. De inspecteur en de rechter respecteren dat, tenzij redelijkerwijs geen twijfel kan bestaan dat het standpunt onjuist is (HR 21 mei 2021, r.o. 5.2.1). Praktisch helpt het om concreet te maken welke gegevens beschermd worden geacht en waarom. De Hoge Raad verwijst voor de eerste vier vragen naar eerdere rechtspraak, maar werkt de taakverdeling bij onbekende herkomst niet concreet uit (HR 17 november 2026, r.o. 2.4.1).
Dezelfde gedraging: de vraag die de Hoge Raad openliet
De vijfde vraag raakt een lijn die in Amsterdam is ontstaan. In het onderzoek Greenhill naar dividendstrippen wordt een verdachte vervolgd voor het feitelijk leiding geven aan onjuiste verzoeken van twee pensioenfondsen om teruggaaf van dividendbelasting over 2013 tot en met 2016. Over die verzoeken had de Belastingdienst uitvoerig gecorrespondeerd met de adviseurs van de fondsen, onder wie een advocaat-belastingkundige. Op 1 juli 2022 droeg de Belastingdienst de heffingsdossiers op verzoek van de FIOD over, inclusief die correspondentie (rechter-commissaris Amsterdam 2025).
De rechter-commissaris oordeelde dat het verschoningsrecht ook voor de strafzaak was prijsgegeven. Twee omstandigheden gaven de doorslag. De informatie was verstrekt om de belastingschuld vast te stellen, terwijl de verdenking precies die gedraging betrof. En zij was verstrekt aan de inspecteur, terwijl ambtenaren van de Belastingdienst op grond van artikel 80 lid 1 AWR ook belastingdelicten opsporen. Volgens de rechter-commissaris deed die "essentiële bijzonderheid" zich in de zaak van maart 2025 niet voor. Hij volgde daarmee een Amsterdamse beslissing over aangiften vennootschapsbelasting (rechter-commissaris Amsterdam 2025; rechter-commissaris Amsterdam 2022).
Een andere invalshoek biedt de redenering van advocaat-generaal Spronken. Inspecteur en FIOD zijn volgens haar verschillende organen, ook al vallen ze allebei onder de Belastingdienst, en de geheimhoudingsplicht van de inspecteur staat los van het verschoningsrecht van de advocaat. Tegelijk wees zij erop dat in haar zaak geen fiscaal delict werd vervolgd, en zette zij de Amsterdamse beslissing van 2022 daar uitdrukkelijk naast (conclusie AG Spronken 3 december 2024, 6.21-6.23). Ook de Hoge Raad beperkte zijn overwegingen in 2025 tot "gevallen als in deze zaak aan de orde" (HR 25 maart 2025, r.o. 5.1 en 5.3).
Zo staan twee lezingen naast elkaar. In de ene is de wederpartij in het fiscale geschil ook opsporingsbevoegd, en is wat de advocaat haar meedeelde voor die gedraging niet meer vertrouwelijk. In de andere heft het enkele overgaan van gegevens van heffing naar opsporing de bestaande bescherming niet op. De rechter-commissaris in Oost-Brabant legde de vraag voor, maar zij speelde niet in zijn zaak. In Greenhill vroeg het openbaar ministerie subsidiair zelf om prejudiciële vragen over correspondentie onder de fiscale informatieplicht (rechtbank Amsterdam 2025). Een antwoord van de Hoge Raad ligt er nog niet.
Rechter-commissaris vooraf, strafrechter achteraf
De bescherming wordt vooraf geregeld. Bestaat het redelijk vermoeden dat de Belastingdienst gegevens gaat verstrekken die onder het verschoningsrecht vallen, dan moet de officier van justitie vóór de verstrekking de rechter-commissaris vragen een selectie te maken. De advocaat wordt in beginsel gehoord, en anders een gezaghebbend lid van de beroepsgroep, zoals de deken. Wat beschermd is, gaat niet naar FIOD of openbaar ministerie, tenzij zeer uitzonderlijke omstandigheden de waarheidsvinding laten voorgaan. Een specifiek daarop toegesneden wettelijke regeling is er niet. De Hoge Raad leidt de procedure af uit het stelsel van het Wetboek van Strafvordering, al is artikel 181 Sv er niet op toegesneden (HR 25 maart 2025, r.o. 5.6).
Achteraf zijn de mogelijkheden beperkt. Tegen de verstrekking via artikel 43c staat geen beklag open: er is geen beslag en geen vordering van gegevens, en artikel 552a Sv kent geen klacht die strekt tot verwijdering van stukken uit het dossier (HR 25 maart 2025, r.o. 4.2). Ook tegen de beslissing van de rechter-commissaris die de stukken vrijgeeft, staat volgens de rechtbank Amsterdam voor de advocaat geen rechtsmiddel open. Zij verklaarde de advocaat in Greenhill daarom niet-ontvankelijk (rechtbank Amsterdam 2025).
Die zaak laat zien hoe laat het probleem aan het licht kan komen. De dossiers gingen in juli 2022 zonder medeweten van de advocaat naar de FIOD. Pas bij inzage in de dataroom, in mei 2025, zag hij dat stukken van zijn hand voor het onderzoeksteam beschikbaar waren. Bij gebruik van beschermde gegevens voor het bewijs kan de verdediging verweer voeren. De strafrechter beslist daarop overeenkomstig artikel 359a Sv (rechtbank Amsterdam 2025; HR 25 maart 2025, r.o. 5.7).
Wat betekent dit voor advocaten in een fiscaal geschil?
Beoordeel elke bijlage op haar eigen inhoud voordat zij wordt ingediend. Een uittreksel of jaarrekening uit een openbaar register wordt niet beschermd door het enkele feit dat het als bijlage bij een processtuk zit. Adviezen, concepten en verslagen van gesprekken met de advocaat horen daarvan gescheiden te blijven, zo nodig in een aparte bijlage.
Leg bij de indiening vast welke gegevens vertrouwelijk zijn en waarom. Het vertrouwelijke karakter kan volgen uit de aard van de informatie en uit het uitgesproken verlangen van advocaat en cliënt (HR 25 maart 2025, r.o. 5.2.1). Een duidelijke markering maakt het later eenvoudiger om per stuk een standpunt in te nemen.
Houd rekening met de uitspraak van de belastingrechter. Wat hij in een openbare uitspraak vermeldt, verliest zijn vertrouwelijke karakter, en hij bepaalt zelf wat hij vermeldt. Weeg het inbrengen extra zorgvuldig als het fiscale geschil kan uitmonden in een verdenking over dezelfde gedraging, zolang over die situatie geen duidelijkheid bestaat.
Blijkt van een strafrechtelijk onderzoek, maak dan zo vroeg mogelijk concreet welke gegevens onder het verschoningsrecht vallen. Vraag bij de officier van justitie en de rechter-commissaris om selectie vóór kennisneming. Tegen gebruik van beschermde gegevens als bewijs kan de verdediging verweer voeren bij de strafrechter.
Veelgestelde vragen
Heeft een belastingadviseur ook verschoningsrecht tegenover de FIOD?
Voor adviezen over de fiscale positie geldt een informeel verschoningsrecht op grond van fair play. Belastingadviseurs hebben als zodanig geen strafrechtelijk verschoningsrecht. Amsterdam stond getuigenverhoren toe, met gebruik alleen in de betrokken strafzaken. Voor adviseurs die inmiddels advocaat waren, moest een eventueel beroep op verschoningsrecht per concrete vraag worden beoordeeld (rechter-commissaris Amsterdam 2024).
Op welke grond geeft de Belastingdienst gegevens aan de FIOD?
De fiscale geheimhoudingsplicht van artikel 67 AWR geldt niet waar een ministeriële regeling bekendmaking nodig acht voor de publieke taak van een bestuursorgaan. Artikel 43c Uitvoeringsregeling AWR 1994 noemt onder meer de directeur van de FIOD, voor strafrechtelijke handhaving. De inspecteur mag ook op verzoek verstrekken, zonder strafvorderlijke vordering (HR 25 maart 2025, r.o. 4.2 en 5.6).
Kan een rechter-commissaris prejudiciële vragen stellen aan de Hoge Raad?
Ja. Sinds 1 oktober 2022 kan een strafrechter, ook de rechter-commissaris, de Hoge Raad een rechtsvraag voorleggen als het antwoord nodig is om te beslissen en zaaksoverstijgend gewicht heeft. Openbaar ministerie en verdediging kunnen daarom vragen, en de rechter hoort hen vooraf over het voornemen en de formulering (artikel 553 Sv; HR 13 juni 2023, r.o. 3.1-3.3.1).
Aangehaalde rechtspraak
Hoge Raad
- Hoge Raad 17 november 2026, ECLI:NL:HR:2026:1940: afgezien van beantwoording van prejudiciële vragen; bijlagen worden beoordeeld op herkomst, inhoud en samenhang, r.o. 2.1-2.4.2.
- Hoge Raad 22 september 2026, ECLI:NL:HR:2026:1527: grondslag van het verschoningsrecht; stukken uit openbare registers vallen er als zodanig buiten, r.o. 3.4.1 en 4.2.
- Hoge Raad 25 maart 2025, ECLI:NL:HR:2025:456: inbrengen in een fiscale procedure geeft het verschoningsrecht niet prijs; selectie door de rechter-commissaris vóór verstrekking via artikel 43c, r.o. 4.2 en 5.1-5.7.
- Hoge Raad 13 juni 2023, ECLI:NL:HR:2023:913: eisen aan prejudiciële vragen in strafzaken, r.o. 3.3.1.
- Hoge Raad 21 mei 2021, ECLI:NL:HR:2021:751: de advocaat bepaalt in beginsel zelf wat onder zijn verschoningsrecht valt; delen met een wederpartij laat de bescherming tegenover anderen intact, r.o. 5.2.1-5.2.2.
- Hoge Raad 9 februari 2021, ECLI:NL:HR:2021:193: verschoningsrecht alleen voor wat in de normale beroepsuitoefening is toevertrouwd, r.o. 4.2.1.
Conclusies
- Conclusie AG Spronken 3 december 2024, ECLI:NL:PHR:2024:1301: een processtuk wordt alleen bekend bij rechter en wederpartij; inspecteur en FIOD zijn verschillende organen, 6.5 en 6.19-6.23.
Rechtbanken
- Rechtbank Amsterdam 2 december 2025, ECLI:NL:RBAMS:2025:9497: geen beklag tegen de beslissing van de rechter-commissaris; het verschoningsrecht komt aan de orde in een bewijsverweer.
- Rechter-commissaris Amsterdam 19 augustus 2025, ECLI:NL:RBAMS:2025:7308: correspondentie met de Belastingdienst over dezelfde gedraging is ook voor de strafzaak prijsgegeven.
- Rechter-commissaris Amsterdam 1 maart 2024, ECLI:NL:RBAMS:2024:1425: fiscale adviseurs als getuige in de strafzaak; verklaringen alleen bruikbaar in die strafzaak.
- Rechter-commissaris Amsterdam 4 oktober 2022, ECLI:NL:RBAMS:2022:6249: aan de inspecteur verstrekte informatie over dezelfde gedraging is ook voor het strafrechtelijk vervolg prijsgegeven.