Naar inhoud

Stichting zonder bestuur: wanneer benoemt de rechter bestuurders?

4 november 2026Juriaan de Vries

Verlopen zittingstermijnen bij een stichting

Een stichting kan jarenlang worden bestuurd door mensen die juridisch geen bestuurder meer zijn. Bij een Zaanse kerkstichting waren hun benoemingstermijnen verstreken, terwijl zij gewoon ingeschreven bleven; de rechtbank benoemde uiteindelijk de feitelijke bestuurders. Artikel 2:299 BW biedt zo herstel, mits het bestuur ontbreekt en een statutaire oplossing uitblijft. Hoe werkt dat verzoek, en wie kiest de rechter?

Bestuur kerkstichting werkte jaren door zonder herbenoeming

De penningmeester van Stichting Servisch Orthodoxe Kerk in Nederland stond sinds 2015 in het handelsregister, de voorzitter sinds 2016. De statuten kenden een benoemingstermijn van twee jaar, maar van herbenoemingen bleek niets. Toch benoemden zij in 2023 een secretaris en in april 2026 nog twee bestuurders. Toen een conflict met de bisschop ontstond, kwam de geldigheid van dat bestuur voor de rechtbank Noord-Holland.

De stichting beriep zich op de statutaire bepaling dat het bestuurslidmaatschap eindigt door opzegging, overlijden of royement. Die bepaling begon echter met een voorbehoud voor wat eerder in de statuten was geregeld, waaronder volgens de rechtbank de benoemingstermijn van twee jaar viel. De penningmeester was dus sinds oktober 2017 geen bestuurder meer, de voorzitter sinds april 2018. Hun latere benoemingen konden het bestuurstekort niet herstellen. Een stilzwijgende herbenoeming was denkbaar, maar daarvoor waren concrete feiten nodig waaruit een besluit viel af te leiden. Alleen ingeschreven blijven was onvoldoende (rechtbank Noord-Holland 2026, r.o. 5.9-5.13).

De bisschop en de secretaris wilden vijf personen laten benoemen, onder wie zijzelf. De rechtbank koos op 18 augustus 2026 voor de drie personen die de stichting feitelijk hadden bestuurd. Hun ervaring en de bereikte financiële verbeteringen wogen zwaarder dan de wens om vrijwel het hele bestuur te vervangen. Dat zij jarenlang zonder geldige benoeming hadden bestuurd, stond hun benoeming door de rechtbank niet in de weg (rechtbank Noord-Holland 2026, r.o. 5.19-5.20 en 5.24).

De wettelijke route staat in artikel 2:299 BW. Ontbreekt het voorgeschreven bestuur geheel of gedeeltelijk en wordt daarin niet volgens de statuten voorzien, dan kan de rechtbank op verzoek van een belanghebbende of het openbaar ministerie bestuurders benoemen. Zij neemt daarbij zoveel mogelijk de statuten in acht. De beoordeling laat zich in drie vragen ordenen: ontbreekt het bestuur, biedt de stichting zelf nog een oplossing, en wie kan de rechter benoemen? Het bredere kader staat in het overzicht stichtingenrecht.

Eerst telt het aantal rechtsgeldig benoemde bestuurders

Het uitgangspunt is het aantal bestuurders: volgens de Hoge Raad ziet artikel 2:299 BW op een stichting zonder bestuurders of met minder bestuurders dan het statutaire minimum. Is het bestuur voltallig, maar zijn de functies van voorzitter en penningmeester verkeerd verdeeld, dan biedt deze bepaling daarvoor geen herstelroute (HR 7 september 2012, r.o. 3.3).

Bij die telling moeten de benoemingen nog geldig zijn. Een termijn die zonder herbenoeming is verstreken, kan een ogenschijnlijk voltallig bestuur bestuurloos maken. De statuten zijn beslissend: bevatten zij een regeling voor aanblijven na afloop van de termijn, dan moet die worden meegewogen. Ontbreekt zo'n voorziening, dan kan een oud-bestuurder de leemte niet herstellen door alsnog opvolgers te benoemen. De kantonrechter Utrecht oordeelde dat zulke benoemingsbesluiten nietig waren (kantonrechter Utrecht 2018, r.o. 4.3).

Een statutaire benoemingsroute moet werkelijk uitkomst bieden

Dat het bestuur ontbreekt, is op zichzelf onvoldoende, zoals bleek bij Structured Investments B, een Amsterdamse stichting waarvan trustkantoor TMF de enige bestuurder was. Na het aftreden van TMF had zij geen bestuur meer, maar de statuten lieten de benoeming van een opvolger nog steeds aan TMF over. Ter zitting verklaarde een medewerker daaraan te willen meewerken. De rechtbank wees het verzoek daarom af: de stichting kon de vacature nog volgens haar eigen statuten oplossen (rechtbank Amsterdam 2024, Structured Investments B, r.o. 4.2-4.3).

Mogen alleen de zittende bestuurders opvolgers benoemen en is niemand meer in functie, dan kan de rechtbank de leemte vullen (rechtbank Amsterdam 2024, Structured Investments C, r.o. 4.3). Ook een blokkade binnen het benoemende bestuur kan ingrijpen rechtvaardigen. De rechtbank Gelderland benoemde de voorzitter van een stichting administratiekantoor (STAK) van wie de termijn was verstreken, nadat één van de twee andere bestuurders zijn herbenoeming had tegengehouden (rechtbank Gelderland 2025, r.o. 4.7 en 4.11-4.13).

Soms ontbreekt een benoemingsregeling zelfs helemaal, hoewel artikel 2:286 lid 4 onder c BW die voorschrijft. In een Noord-Hollandse zaak ging dat samen met onzekerheid over de geldigheid van eerdere benoemingen. De rechtbank stelde die situatie gelijk aan een ontbrekend bestuur en benoemde de feitelijke bestuurders (rechtbank Noord-Holland 2025, r.o. 2.6).

Statuten en een werkbaar bestuur sturen de keuze

Wie benoembaar is, volgt in de eerste plaats uit de statuten. Drie oud-bestuurders van een Rotterdamse stichting vroegen om hun herbenoeming, maar twee van hen waren de statutaire leeftijdsgrens van 72 jaar gepasseerd. De rechtbank benoemde daarom het als alternatief voorgestelde drietal: één oud-bestuurster en twee nieuwe bestuurders, allen onder die grens (rechtbank Rotterdam 2025, r.o. 4.5-4.6). Ervaring en continuïteit kunnen zwaar wegen, zoals bij de kerkstichting, maar geven een kandidaat geen aanspraak op benoeming.

De opdracht om de statuten zoveel mogelijk te volgen laat ook ruimte voor een bijzondere oplossing, zoals de uiteenlopende beslissingen over vergoeding laten zien. De rechtbank 's-Gravenhage weigerde in 2011 kandidaten die alleen wilden optreden tegen een statutair verboden honorarium en met een verzekering op kosten van de stichting. De rechtbank Amsterdam stond in 2026 juist tijdelijk toe dat de kosten van een door haar gevonden bestuurder ten laste van de stichting kwamen, uitdrukkelijk in afwijking van de statuten (rechtbank 's-Gravenhage 2011, r.o. 4.10; rechtbank Amsterdam 2026, r.o. 4.27-4.28). Een kandidaat die betaling verlangt, vraagt dus om een afzonderlijke motivering.

Ook het aantal te benoemen personen vraagt aandacht. Soms volstaat één bestuurder die het bestuur daarna zelf mag aanvullen (rechtbank Den Haag juli 2026, r.o. 3.4). Controleer wel of hij alleen besluiten kan nemen en de stichting kan vertegenwoordigen. De rechtbank Amsterdam benoemde in 2016 één bestuurslid, maar wees erop dat aanvulling van de overige zetels voor de hand lag vanwege de vereiste unanimiteit en gezamenlijke vertegenwoordiging (rechtbank Amsterdam 2016, r.o. 3.6).

Hoe verloopt een benoemingsverzoek voor een stichting of STAK?

Voor een STAK geldt dezelfde benoemingsroute: het verzoek moet het bestuurstekort aantonen én een werkbare oplossing bieden. De voorbereiding en procedure verlopen als volgt:

  1. Breng de benoemingen in kaart door naast het handelsregister ook de statuten, benoemingsbesluiten en eventuele herbenoemingen te leggen. Noteer per bestuurder wanneer de termijn eindigde en wie nog bevoegd is een opvolger te benoemen. Licht toe waarom die statutaire route geen uitkomst biedt. Alleen een verouderde registratie zegt nog niet hoe het juridisch zit.

  2. Onderbouw het belang van de verzoeker. Belanghebbende is wie door de uitkomst in een eigen belang kan worden geraakt of zo nauw bij het onderwerp betrokken is dat hij moet kunnen verschijnen (HR 12 oktober 2018, r.o. 4.1.2). Oud-bestuurders en certificaathouders kunnen daaronder vallen. In Amsterdam trad de curator van de enige certificaathouder op; de Ondernemingskamer noemde ook de onderliggende vennootschap als mogelijke verzoeker (rechtbank Amsterdam 2016, r.o. 3.4; OK 28 maart 2018, r.o. 3.23).

  3. Een advocaat moet het verzoekschrift ondertekenen (artikel 278 lid 3 Rv). Het verzoek gaat naar de rechtbank van de statutaire zetel (artikel 995 lid 1 Rv). Voeg een actueel handelsregisteruittreksel, de geldende statuten en bereidverklaringen van de kandidaten toe. Motiveer waarom zij benoembaar zijn en hoe hun benoeming het bestuur weer laat functioneren (rechtbank Den Haag juli 2026, r.o. 3.1 en 3.4).

  4. Vermeld de bekende belanghebbenden met hun adres, waaronder bij een STAK de certificaathouders. De rechter kan hen oproepen (artikel 279 lid 1 Rv). Dat gebeurde ook in de Gelderse STAK-zaak (rechtbank Gelderland 2025, r.o. 1.1). De stichting wordt in ieder geval opgeroepen (artikel 995 lid 3 Rv). Blijven bezwaren uit, dan kan de rechtbank na gelegenheid tot reageren op de stukken beslissen (rechtbank Noord-Holland 2024, r.o. 2.5-2.6).

  5. Vraag om uitvoerbaarheid bij voorraad als de nieuwe bestuurders direct moeten kunnen handelen, zodat de benoeming niet op het einde van een hoger beroep hoeft te wachten. De inschrijving door de griffier volgt pas als de beschikking onherroepelijk is (artikel 2:302 BW). Dat latere registratiemoment moet worden onderscheiden van de werking van de benoeming.

  6. Houd rekening met de vaste beroepstermijn. Hoger beroep moet binnen drie maanden na de uitspraak worden ingesteld, ook door een belanghebbende die niet was opgeroepen en de beschikking niet kende (artikel 996 aanhef en onder f Rv; hof Arnhem-Leeuwarden 2020, r.o. 4.4).

Een rechterlijke benoeming herstelt de bezetting van het bestuur. Het nieuwe bestuur moet vervolgens zorgen dat benoemingen en herbenoemingen voortaan tijdig plaatsvinden en aantoonbaar worden vastgelegd.

Veelgestelde vragen

Blijft een stichting zonder bestuur bestaan?

Ja. Bestuurloosheid leidt niet vanzelf tot ontbinding. Bij een stichting zonder ingeschreven onderneming vereist de KvK-route een jaar zonder ingeschreven bestuurders of met uitsluitend overleden of onbereikbare bestuurders én onbereikbaarheid van de stichting op haar adres (artikel 2:19a lid 2 BW). De KvK moet het voornemen eerst bekendmaken; er geldt acht weken gelegenheid tot herstel.

Kan de rechter ook een toezichthouder benoemen?

Artikel 2:299 BW betreft alleen bestuurders. Voor toezichthouders kan een statutaire clausule aanleiding geven tot rechterlijke hulp zonder specifieke wettelijke benoemingsgrond: een welwillendheidsbeslissing. Die vergt een behoefte waarin redelijkerwijs niet anders kan worden voorzien. Ook moeten de gerechtvaardigde betrokken belangen ermee zijn gediend of zich er niet tegen verzetten (rechtbank Den Haag augustus 2026, r.o. 3.2-3.5).

Kan de Ondernemingskamer een STAK zonder bestuur herstellen?

Een STAK zonder eigen onderneming valt buiten het enquêterecht: onderzoek naar het beleid en de gang van zaken van een rechtspersoon. Bij de onderliggende vennootschap zijn onderzoek en tijdelijk aandelenbeheer wel mogelijk (OK 3 juni 2013, r.o. 3.3 en 3.33). Voor bestuursbenoeming verwijst de Ondernemingskamer naar artikel 2:299 BW (OK 28 maart 2018, r.o. 3.23).

Aangehaalde rechtspraak

Hoge Raad

  • HR 7 september 2012, ECLI:NL:HR:2012:BW5355: artikel 2:299 BW ziet op een stichting zonder bestuurders of onder het statutaire minimum; een onstatutaire taakverdeling in een voltallig bestuur valt erbuiten (r.o. 3.3).
  • HR 12 oktober 2018, ECLI:NL:HR:2018:1900, Stichting ANV Fondsen: de maatstaf voor belanghebbende geldt ook voor artikel 2:299 BW; de zwaarte van de ingreep hoort bij de inhoud (r.o. 4.1.2 en 4.2).

Ondernemingskamer

  • OK 3 juni 2013, ECLI:NL:GHAMS:2013:CA3555: een STAK zonder eigen onderneming valt buiten het enquêterecht; bij de onderliggende vennootschap zijn enquête en tijdelijk aandelenbeheer wel mogelijk (r.o. 3.3 en 3.33).
  • OK 28 maart 2018, ECLI:NL:GHAMS:2018:1149: ontbreekt een opvolgingsregeling voor het STAK-bestuur, dan kan iedere belanghebbende, ook de vennootschap, de rechtbank om benoeming vragen (r.o. 3.23).

Gerechtshoven

Rechtbanken

Lees ook