Rente op rente bij een geldlening
Wie bij een geldlening ook rente over vervallen rente wil rekenen, moet daarvoor een grondslag hebben. Bij contractuele rente is het uitgangspunt enkelvoudige berekening, tenzij samenstelling is afgesproken. Voor wettelijke rente en vorderingen waarop de wettelijke handelsrenteregeling van toepassing is, gelden andere regels. Het onderscheid bepaalt hoeveel de schuldenaar uiteindelijk moet betalen.
De schuldeiser moet de renteafspraak bewijzen
De rechtbank Rotterdam oordeelde op 27 januari 2010 dat samenstelling van contractuele rente een afspraak vereist. Hofman & Hofman B.V. stelde een langlopende lening te hebben verstrekt en berekende rente over de hoofdsom én eerder vervallen rente. De wederpartij betwistte de lening en de renteafspraken. De rechtbank gaf Hofman gelegenheid die afspraken te bewijzen, waaronder de afspraak over rente op rente. De rentekwestie was dus nog niet definitief beslist (rechtbank Rotterdam 2010, r.o. 4.11-4.15).
De schuldeiser had aangevoerd dat de methode van art. 6:119 BW, die de wettelijke rente automatisch samengesteld laat lopen, naar analogie op contractuele rente kan worden toegepast. Die route wees de rechtbank af. Voor contractuele rente ontbreekt een vergelijkbare wettelijke bepaling, en de rechtbank zag onvoldoende grond voor analogie.
Wettelijke en contractuele rente volgen verschillende regels
Het onderscheid zit in de opbouw van art. 6:119 BW. Lid 2 bepaalt dat het bedrag waarover de wettelijke rente wordt berekend telkens na afloop van een jaar wordt vermeerderd met de over dat jaar verschuldigde rente. Die samenstelregel geldt naar haar tekst alleen voor de wettelijke rente. Over een bedongen rente gaat lid 3, en dat bepaalt niets meer dan dat een bedongen rente die hoger is dan de wettelijke doorloopt nadat de schuldenaar in verzuim is gekomen. Over de berekeningswijze zwijgt lid 3.
A-G Timmerman leidde uit de wetsgeschiedenis af dat bedongen rente in beginsel enkelvoudig wordt berekend. Bij de vergelijking met de wettelijke rente moet immers óók de jaarlijkse samenstelling van die wettelijke rente worden betrokken. Het hogere contractuele percentage is daardoor niet zonder meer beslissend. Deze lezing werd volgens de A-G bevestigd door de literatuur (A-G Timmerman 10 juli 2009, nr. 3.4).
In cassatie was juist aangevoerd dat vertragingsschade na meer dan een jaar alleen met samenstelling volledig wordt vergoed. De A-G vond dat onvoldoende om de samenstelregel van artikel 6:119 lid 2 BW naar contractuele rente door te trekken. De wettelijke systematiek en de gemaakte afspraken bleven bepalend (A-G Timmerman 10 juli 2009, nrs. 3.3-3.6).
Wat het arrest van 2009 wel en niet vaststelt
Op dit punt wordt vaak naar HR 9 oktober 2009 verwezen, en daar is voorzichtigheid geboden. In die zaak, een geschil over leveranties van plantmateriaal met een bedongen rente van 2 procent per maand, had het hof Amsterdam geoordeeld dat samengestelde rente niet verschuldigd was bij gebreke van een beding. De Hoge Raad verwierp de klachten daartegen met toepassing van art. 81 RO en gaf dus geen inhoudelijke motivering (HR 9 oktober 2009). Wat het arrest oplevert is dat het oordeel van het hof de cassatietoets doorstond, en niet een door de Hoge Raad zelf geformuleerde regel.
Er is nog een reden om het arrest met zorg aan te halen. In het incidentele beroep vernietigde de Hoge Raad datzelfde arrest van het hof Amsterdam van 12 april 2007 en verwees hij het geding naar het hof Den Haag. Die vernietiging berustte op een ander onderdeel, de vergoeding onder de Zaaizaad- en plantgoedwet, maar het dictum beperkt haar niet tot dat onderdeel.
Bij die oude zaak speelde bovendien overgangsrecht. De wettelijke handelsrenteregeling gold niet voor de overeenkomst van vóór haar invoering; de A-G behandelde dat afzonderlijk. Het hof Arnhem-Leeuwarden waarschuwde in 2020 dan ook dat uit het arrest geen algemene enkelvoudige regel voor vorderingen onder die regeling volgt (A-G Timmerman 10 juli 2009, nr. 3.5; hof Arnhem-Leeuwarden 2020, r.o. 6.3-6.6 en 6.14).
De uitzondering voor wettelijke handelsrente
Als artikel 6:119a BW op de vordering van toepassing is, ligt het anders. Artikel 6:119a lid 9 BW stelt een andere overeengekomen rente voor de toepassing van dat artikel gelijk met wettelijke rente. Lid 3 schrijft jaarlijkse samenstelling voor. Het hof Arnhem-Leeuwarden paste die combinatie toe op het zakelijke deel van accountantsfacturen (hof Arnhem-Leeuwarden 2020, r.o. 6.3-6.5).
Het hof onderscheidde werkzaamheden voor de afwikkeling van ondernemingen van werkzaamheden voor een privéboedelscheiding. Over het eerste deel liep de contractuele rente samengesteld, over het tweede enkelvoudig. Dat de opdrachtgever de opbrengst van de boedelscheiding voor zijn bedrijf wilde gebruiken, maakte de privéwerkzaamheden nog geen handelstransactie. De aard van de prestatie gaf de doorslag (hof Arnhem-Leeuwarden 2020, r.o. 6.9-6.13). Deze zaak ging over dienstverlening, niet over terugbetaling van een lening. Het zakelijke karakter van partijen alleen is daarom geen afdoende onderbouwing om bij iedere lening deze uitzondering toe te passen.
Wat betekent dit bij een geschil over rente?
Begin bij de volledige renteafspraak. Regelt zij alleen het percentage of ook bijschrijving van vervallen rente? Vermeldt zij wanneer wordt bijgeschreven en over welk bedrag daarna opnieuw rente loopt? Een percentage per maand bewijst op zichzelf nog geen afspraak over samenstelling. In de Rotterdamse zaak moest de schuldeiser de gestelde afspraak daarover eerst bewijzen.
Stel vervolgens vast welk wettelijk renteregime van toepassing is. Bij een lening die familieleden of vrienden geheel privé sluiten, biedt de handelsrenteregeling geen grondslag voor samenstelling. Bij een zakelijke verhouding moet de toepasselijkheid van artikel 6:119a BW afzonderlijk worden onderbouwd. Houd ook de ingangsdatum, betalingen en eventuele verjaring van rentetermijnen uit elkaar.
De besproken bronnen ondersteunen dus een duidelijk onderscheid tussen contractuele rente, gewone wettelijke rente en handelsrente. Het arrest van 2009 geeft daarbij geen eigen inhoudelijke motivering over rente op rente. De conclusie en het hofarrest van 2020 geven die uitleg wel. Dat verschil in gezag hoort zichtbaar te blijven wanneer een renteberekening wordt onderbouwd.
Veelgestelde vragen
Geldt de enkelvoudige hoofdregel ook als wettelijke rente is gevorderd?
Nee. Artikel 6:119 lid 2 BW schrijft voor wettelijke rente jaarlijkse samenstelling voor. Bij contractuele rente moet de afspraak worden uitgelegd; een koppeling aan het wettelijke percentage met een opslag bewijst op zichzelf nog geen afspraak over bijschrijving. Is de handelsrenteregeling toepasselijk, dan geldt de afzonderlijke regeling van artikel 6:119a BW.
Wanneer is een beding voor rente op rente voldoende duidelijk?
Maak expliciet dat vervallen rente wordt bijgeschreven, hoe vaak dat gebeurt en over welk bedrag daarna rente wordt berekend. Of een bestaande clausule samenstelling toestaat, vraagt uitleg van de volledige afspraak. Alleen een maandpercentage noemen biedt daarvoor onvoldoende duidelijkheid.
Kan de schuldeiser samenstelling baseren op volledige schadevergoeding?
In de besproken procedure uit 2009 is dat argument niet gevolgd. De A-G vond de gedachte van volledige vergoeding onvoldoende voor analoge toepassing van artikel 6:119 lid 2 BW. De Hoge Raad verwierp de renteklachten zonder inhoudelijke motivering. De gemaakte afspraken en het toepasselijke wettelijke regime blijven daarom het vertrekpunt.
Aangehaalde rechtspraak
Hoge Raad
- Hoge Raad 9 oktober 2009, ECLI:NL:HR:2009:BJ2678: Renteklachten verworpen met art. 81 RO; vernietiging in incidenteel beroep op een ander onderdeel (r.o. 4, 5.2.2 en 6).
Conclusie A-G
- Conclusie A-G Timmerman 10 juli 2009, ECLI:NL:PHR:2009:BJ2678: Bedongen rente in beginsel enkelvoudig; afzonderlijke handelsrenteregeling niet toepasselijk op deze oude overeenkomst (nrs. 3.4-3.5).
Gerechtshoven
- Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden 6 oktober 2020, ECLI:NL:GHARL:2020:8090: Zakelijke en privéaccountantswerkzaamheden onderscheiden; contractuele rente samengesteld voor het deel onder art. 6:119a BW, anders enkelvoudig behoudens afspraak (r.o. 6.3-6.14).
Rechtbanken
- Rechtbank Rotterdam 27 januari 2010, ECLI:NL:RBROT:2010:BL1723: Geen analoge toepassing van art. 6:119 lid 2 BW op contractuele rente; schuldeiser krijgt bewijsopdracht over samenstelling, dus een tussenvonnis (r.o. 4.13-4.15 en dictum 5.a.iv).